Winterzzzlaap

Winterslaap: dier in spaarstand

Winterslaap is wanneer het dier zichzelf in ‘spaarstand’ zet voor de winter. Het dier zet alle lichamelijke functies op een zo laag mogelijk pitje zodat het zo min mogelijk energie kost. Alles wat we doen als dieren kost namelijk energie, en deze energie vullen we aan door te eten. Maar wat te doen als je voornaamste voedselbronnen in een seizoen zo goed als afwezig zijn? In het geval van de egels zijn dit insecten, larven, wormen en slakken. Deze verdwijnen zo goed als, of overwinteren zelf, vaak op plekken waar de egel niet eens bij kan komen. En als het vriest wordt de grond zo hard dat de egel hier niet meer in kan graven op zoek naar zijn kostje. Buiten dat heeft de egel in zijn evolutie de haren verwisseld voor stekels en heeft daarom op het grootste gedeelte van zijn lichaam geen lekkere warme vacht. En dus heeft de egel hier een strategie op ontwikkeld: de winterslaap.

Egels zijn in dit deel van de wereld echt seizoensdieren, waarbij ze sterk afhankelijk zijn van wat het seizoen te bieden heeft. Want winterslaap is technisch gezien niet nodig voor het overleven van de egel. In gebieden waar het warmer is en waar egelsoorten voorkomen gaan egels helemaal niet in winterslaap. Daar is namelijk het hele jaar door voedsel beschikbaar.

Maar hoe werkt dat dan, die winterslaap? Als voorbereiding moet een egel eigenlijk overgewicht aanleggen. En dat doet hij door heel veel te eten en steeds minder te bewegen. Dat vele eten zorgt voor een overschot aan energievoorraad in de vorm van bruin vet dat onderhuids opgeslagen wordt. Dit bruine vet kan hij tijdens de winterslaap aanspreken om toch een minimum aan energie te kunnen gebruiken. Want een volwassen egel is van november/december tot en met maart/april in winterslaap, best een lange tijd. Tijdens die winterslaap verliest de egel zo'n 25-30% van zijn totale lichaamsgewicht!

De lichaamsfuncties van een egel gaan in winterstand: de hartslag, ademhaling en lichaamstemperatuur gaan drastisch omlaag. Deze staat is eigenlijk geen slaap, want in slaap blijven alle lichaamsfuncties normaal. De technische naam van deze staat is torpor. Ter illustratie de normale lichaamsfuncties van de egel versus winterslaap:

• Lichaamstemperatuur normaal versus winterslaap: 35 -> 10 graden of minder;
• Hartslag normaal versus winterslaap: 190-> 20 slagen per minuut;
• Ademhalingsfrequentie normaal versus winterslaap: 45 keer per minuut -> 1 keer elke paar minuten.

Over het algemeen gaan mannetjes eerder in winterslaap dan vrouwtjes, dit heeft te maken met de moederrol van vrouwtjesegels. Zij zijn vaak nog lang bezig met jongen grootbrengen en kunnen daardoor pas later beginnen aan de voorbereidende periode.

Op zoek naar nestmogelijkheden

Tijdens de voorbereiding gaat de egel op zoek naar geschikte overwinteringsplekken. Deze nesten zijn anders dan de nesten die ze in andere seizoenen gebruiken. Bij natuurlijke nesten zoeken egels naar een beschut plekje, graven een kuiltje in de grond en bekleden dat vervolgens met droge bladeren, grassen, mossen en kleine takjes. Vervolgens maken ze hier een holletje van\ ze draaien net zolang rond tot er een ruimte ontstaat waar ze goed inpassen. Het nest is goed geïsoleerd en helpt de egel de winter door te komen. Als de egel zover is, gaat hij in het nest liggen en brengt vervolgens langzaam zijn lichaamsfuncties tot de minimumstand.

Een natuurlijk nest is niet altijd makkelijk herkenbaar, soms is een hoop bladeren al voldoende. Ook in composthopen slapen vaak egels, dit is lekker warm. Maar ook onder boomwortels, oude konijnenhollen, onder heggen en meer. Als je een bladerenhoop ziet, kijk dan of je ergens een "ingang" ziet, want een egel maakt een soort tunneltje naar zijn nestholte.

Af en toe wakker

Veel egels slapen niet de hele tijd, soms worden ze even wakker, zeker als het zacht is (of te koud!), maar ze verlaten zelden het nest. Dit lijken ze alleen te doen als het echt een langere periode zacht is en ze gaan dan wel op zoek naar wat eten. In die zin is winterslaap bij een egel niet een vaste winterslaap maar meer een winterrust. De ideale overwintertemperaturen liggen tussen de 4 en 10 graden Celcius. Hun nest zorgt ervoor dat als de buitentemperaturen te laag worden, ze niet bevriezen. Maar langdurig extreme kou of een slecht geïsoleerd of nat nest kan voor problemen zorgen. Het is een complex systeem die winterslaap.

Zorgen dat er altijd wat te eten te vinden is, ook gedurende de winter is prima, alleen hoeft dit niet veel te zijn. Het beste is dan om het eten in de nacht neer te zetten en als het er in de ochtend nog staat weg te halen. Zo voorkom je enigszins ongewenste gasten in de tuin. Zet nooit eten in de slaaphuizen!

Jonge egels en herfstjongen

Dan het probleem met/voor jonge egels. Egels die laat in het jaar zijn geboren, de zogenaamde herfstjongen, of diegenen die om wat voor reden dan ook nog niet op gewicht zijn, kunnen niet in winterslaap. Deze egels blijven vaak lang doorlopen, op zoek naar voedsel in een poging tot het bereiken van genoeg gewicht voor de winterslaap. Dit doorlopen kan wel tot in januari duren.

Misschien kun je begrijpen dat winterslaap best een aanslag is op het lichaam van de egel, en niet iedere egel overleeft de winterslaap, zeker niet als ze te weinig extra gewicht hadden voordat ze eraan begonnen. Onderzoek heeft aangetoond dat veel jonge egels hun 1e winterslaap niet overleven. Het minimum gewicht om in winterslaap te gaan is nog niet helemaal duidelijk en hangt ook af van de verdere conditie van de egels, maar minimaal 550 gram in goede conditie lijkt een indicatie te zijn voor overleven. Wel is geobserveerd dat jonge egels procentueel minder afvallen tijdens de winterslaap dan volwassen egels.

Ontwaken

En dan is het maart-april. De temperaturen stijgen, de dagen worden langer. Alles wordt weer groen en de natuur ontwaakt. De egels worden meestal iets later wakker omdat er dan weer genoeg voedselaanbod is. De egel heeft natuurlijk honger als ze volledig wakker worden. Ze verlaten hun nest en gaan op zoek naar eten. In deze periode zie je vaak vermagerde egels rondscharrelen. Dit hoeft geen probleem te zijn; als er genoeg eten te vinden is kunnen ze snel weer op gewicht komen. Een droog voorjaar kan wel een probleem zijn voor egels, omdat er dan over het algemeen minder insecten en andere voedselbronnen aanwezig zijn. Ze kunnen dan wel tot in mei in winterslaap blijven! En als de egels weer op gewicht, zijn begint de cirkel weer van voren af aan.

Onderzoek naar omstandigheden

Er is onderzoek gedaan naar het fenomeen winterslaap bij egels, en momenteel zijn er onderzoeken gaande in hoeverre klimaatverandering en bijvoorbeeld bijvoeren van invloed zijn op de winterslaap. Een onderzoek dat eerder dit jaar is gepubliceerd door de Universiteit van Wageningen, liet zien dat de winterslaap tegenwoordig later begint en eerder stopt, dus korter is, maar er is geen definitieve oorzaak voor dit fenomeen.

Wat de uitdaging voor de egel is bij kortere winterslaap is het ontbreken van voedsel. Maar wellicht gaan de egels juist later in winterslaap omdat ze voor die tijd niet genoeg eten hebben kunnen vinden.

Oorzaak en gevolg zijn dus nog niet duidelijk.

Met onze opruimwoede in tuinen en openbaar groen halen we belangrijke bronnen voor voedsel weg: bladeren en snoeiafval waar insecten, poppen en larven tussen overwinteren. Sowieso zijn er steeds minder groene tuinen te vinden. Maar om echte conclusies te trekken is dus meer onderzoek nodig.

Ook het effect van lichtvervuiling is onduidelijk. Hoewel egels meer op temperatuur lijken te letten als het om het moment van winterslaap gaat, zien wij in de opvang egels in verwarmde ruimtes die ook in winterslaap/rust willen. Dus wellicht is de lengte van dagen/nachten ook van invloed, en dan zou lichtvervuiling wel een probleem kunnen zijn. Het effect van bijvoeren is ook nog niet geheel bekend, hoewel het soort voer en het feit dat egels steeds meer met elkaar in contact komen (en dus ziektes over kunnen brengen) ook negatieve effecten kunnen hebben.

Het kan natuurlijk ook een optelling van al deze factoren zijn. En hoewel winterslaap dus een kwetsbare periode is, kan het ook genezend werken voor bepaalde aandoeningen, omdat de lichaamsfuncties op zo'n laag pitje staan. Ook hier is meer onderzoek nodig.

Wat te doen en laten als tuineigenaar en/of omstander

Wat heel belangrijk is: niet storen! Een egel in winterslaap ligt in een goed geïsoleerd nest, of dit nu een natuurlijk nest is of in een egelhuis. Een egel mag je nooit storen in winterslaap. Als je het nest "open" maakt om de egel na te kijken dan verbreek je de isolatie. De egel kan onnodig wakker worden wat veel energie kost.

Mocht je toch een nest hebben verstoord tijdens tuinwerkzaamheden of heeft de hond een egel uitgegraven, zorg dan dat deze egel bij de opvang komt; kom de egel zelf brengen of bel de dierenambulance. Belangrijk is om de egel niet met een kruik of andere warmtebron te vervoeren, want een egel in winterslaap meteen in warmte brengen kan dodelijk zijn. Dit opwarmen moet heel geleidelijk gebeuren.

Wij krijgen vaak telefoontjes over egels die stil (vaak languit) in de tuin liggen, helaas is dit nooit winterslaap. Een egel in winterslaap zal nooit open en bloot in de tuin of in het park liggen. Een egel in winterslaap is heel strak opgerold, er is bijna geen opening zichtbaar. Dit is om de zachte delen te beschermen tegen kou en vocht. Dus: een egel die languit ligt te "slapen" is niet ok. Deze egel zal, zeker als de egel heel koud is, heel ziek zijn en moet met spoed naar een opvang gebracht worden. Ga niet proberen de egel zelf te helpen. Als er twijfel is over of de egel nog leeft, dan kunnen ze dit bij de opvang controleren. Een egel die onderkoeld is en erg mager heeft specialistische zorg nodig.

Voor de egels die af en toe wakker worden en de jonge egels die later in winterslaap gaan is het fijn als er in de winter door (bij-)gevoerd wordt. Daarnaast is vers water in een lage schaal aanbieden belangrijk, zeker als het vriest en de natuurlijke waterbronnen dichtgevroren zijn. Er is dan minder gevaar dat de egel toch probeert te gaan drinken waar het niet kan en verdrinkt. Het klinkt gek als je ziet wat een egel aankan in winterstand, maar een egel kan wel degelijk onderkoeld raken.

Dit stroomschema is een handige tool om snel te zien wanneer een egel hulp nodig heeft.

Winterslaap in de opvang

Hoe zit het dan met de egels bij ons in de opvang, die bij ons overwinteren? Hier zijn verschillende opties mogelijk. De egels die zijn hersteld en groot genoeg met voldoende vetreserves worden bij voorkeur als het kan nog uitgezet. Dit doen we dan alleen als de weersomstandigheden en vooruitzichten het toelaten en de egel waar hij uitgezet wordt nestmateriaal en schuilplekken ter beschikking heeft en bijgevoerd wordt. Meestal kan dit nog tot ver in december, zeker de laatste jaren. Als dit niet mogelijk is hebben wij zelf buitenverblijven waar de egels die goed genoeg zijn in mogen overwinteren, en we hebben een ruimte die onverwarmd is en waar egels ook in winterslaap mogen gaan. Daarnaast laten wij egels die dit willen en qua behandeling/gewicht dat willen ook binnen in winterslaap gaan. Er lijkt een intrinsieke factor aanwezig te zijn waardoor egels dus zelfs als het warm is, toch in winterrust/slaap willen gaan.

Vorig jaar hebben wij een aantal van deze egels allemaal in dezelfde ruimte gezet en daar de verwarming uit gezet. Dit was voor de vrijwilligers wel een uitdaging, maar met jas aan was dit prima te doen. De egels die bij ons slapen of rusten, storen we zo min mogelijk. Ze krijgen een klein beetje voer aangeboden voor als ze toch even wakker worden, en water is altijd beschikbaar. Als een egel in rust is dan wordt het verblijf ook niet vies dus hoeft het ook niet schoongemaakt te worden. Het is vooral monitoren of het nest schoon blijft (ontlasting is wel een duidelijk teken van wakker zijn). Af en toe wordt de egel gewogen (tenzij ze echt een strak nest hebben buiten) om te kijken of de egel niet teveel gewicht verliest. Dit doen we aan de hand van tabellen die laten zien hoeveel een egel af mag vallen. Vallen ze teveel af dan zorgen we, met beleid, dat ze weer wakker worden en weer op gewicht komen. Het meerendeel van de egels komt prima de winterslaap door. Helaas gebeurt het ook dat er af en toe een egel overlijdt tijdens de winterslaap. Dit gebeurt in de natuur ook. Om te zien of een egel nog leeft is kennis, ervaring en geduld nodig en zorgvuldige observatie. Egels die binnen slapen krijgen ook lekker droog blad aangeboden als extra nestmateriaal.

En een aantal egels zal de hele winter wakker blijven, omdat ze nog onder behandeling zijn en/of te klein. Dit is geen probleem, aangezien ze bij ons elke dag lekker te eten en drinken krijgen. Wel zien we dat egels dan ook minder actief zijn, en daar houden we rekening mee.

Voor de egels die nog wakker zijn en samen met ons de winter wakker blijven hebben we momenteel een crowdfunding opgezet, voor een lekker feestmaal met de kerstdagen!

Kerstwens

Heb je nog vragen over dit fascinerende deel van het leven van de egel, neem gerust contact met ons op.

Wij wensen iedereen hele fijne, warme en liefdevolle dagen en onze dank gaat uit naar alle vrijwilligers, donateurs, collega-opvangcentra , dierenambulance medewerkers, aanbieders van tuinen voor loslaten, en iedereen die de egel een pootje helpt op welke manier dan ook. Samen proberen we het leven van de egel net iets makkelijker te maken, want dat de egel het moeilijk heeft is wel duidelijk.