Een vluchtroute is geen luxe

Vuur heeft iets magisch. Het geeft sfeer, warmte en licht. Helaas heeft vuur ook een duistere en beangstigende kant. Iedere persoon die een brand heeft meegemaakt herkent dit en weet dat brand meer kapotmaakt dan je lief is. Voor dieren geldt dit net zo. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat iedereen, dier en mens, een veilige uitweg kan vinden?

Niet alleen bij stalbranden is het leed ongekend, ook bij natuurbranden is het leed buitengewoon en heeft het op de lange termijn gevolgen voor in het wild levende dieren. Denk aan minder voedsel en minder schuilplekken die beschikbaar zijn. Ook bestaat door versnippering de kans dat dieren niet op tijd kunnen wegkomen of geen alternatief leefgebied hebben. Ze lopen hierdoor het risico om te komen.

Natuurbranden ook in Nederland geen uitzondering meer

Natuurbranden zijn branden in een natuurgebied, zoals in een bos, op de hei, in de duinen of in veengebied, waar vegetatie de hoofdzakelijke brandstof is. We kennen ze voornamelijk vanuit de mediterrane landen, Amerika, Australië en Nieuw Zeeland. Maar natuurbranden zijn helaas ook in Nederland geen uitzondering meer. In 2024 zijn er 170 natuurbranden in Nederland geweest.

We associëren natuurbranden met langdurige hoge temperaturen en droogte, maar ruim voorafgaand aan de start van de lente begint het natuurbrandseizoen al. Het start in februari en loopt door tot oktober, waarbij het late voorjaar en de vroege zomer de maanden zijn waarin natuurbranden relatief vaak voorkomen in Nederland. Dan is de vegetatie vaak nog droog, omdat sapstromen van planten en bomen nog niet op gang zijn gekomen.

Verhoogde kans op natuurbranden door klimaatverandering en recreatie

De veranderende klimaatomstandigheden hebben geleid tot een verhoogde kans op natuurbranden. Wetenschappers wijzen op een combinatie van factoren die hebben bijgedragen aan de toename van natuurbranden in 2025, waaronder hittegolven en droogte, vooral in gebieden met slecht bosbeheer. Naast klimaatverandering neemt de kans op natuurbranden toe door de toenemende recreatie in natuurgebieden. Dit kan worden veroorzaakt door een sigaret die nog niet uit is, een kampvuur of barbecue, kapot glas of gedumpte/achtergebleven brandbare vloeistoffen.

Vluchtroute en veilige plek voor iedereen

Het lastige aan natuurbranden is dat ze zich anders gedragen dan brandweermensen gewend zijn. De brand bij de Edese Heide liet dat zien. Deze brand nam uitdagingen met zich mee op het gebied van veilig werken voor de brandweerlieden. Naar aanleiding van deze brand heeft het netwerk Natuurbrandbeheersing al uitgesproken het internationale LACES-principe te willen gebruiken, waarbij altijd een veilige vluchtroute en een veilige plek beschikbaar moeten zijn. Maar die vluchtroute en veilige plek moeten er niet alleen zijn voor de brandweermensen die de natuurbrand proberen te beheersen, ze moeten er ook zijn voor de omwonenden, hun dieren en voor de in het wild levende dieren in dat gebied.

Tips uit eigen ervaring: preventie en evacuatieplan

Als betrokkene bij de brand op de Edese Heide kwam ik erachter, zonder de hulpdiensten te benadelen, dat er nog wel wat verbeterd kan worden aan de informatievoorziening en de praktische kant. Zo gaat het NL-Alert alleen af in de directe omgeving van waar de brand woedt. Dus als jij in een andere regio op je werk bent, krijg je geen waarschuwing van wat er zich thuis bij je afspeelt. In deze ben je dan aangewezen op goede buren die wel aanwezig zijn en je op de hoogte brengen. Zorg dus in je directe omgeving dat iedere buur in een whatsapp- of signalgroep zit en check of iedereen het bericht heeft doorgekregen.

Ook was bij de brand op de Edese Heide lang niet duidelijk of er geëvacueerd moest worden. Toen de evacuatie eenmaal plaats moest vinden, was dat ook per direct. Er was geen tijd om spullen en huis- en hobbydieren te verzamelen. Zorg er dus voor dat je altijd klaarstaat voor vertrek, vertrek liever te vroeg dan te laat en spreek af bij wie je terecht kan en waar je je dieren kan onderbrengen. Een particulier met grond in de omgeving maar niet in het risicogebied kan wellicht je koeien, schapen en paarden opvangen. Ook zou het fijn zijn als dierenopvangcentra en dierenpensions tijdelijk ruimte beschikbaar stellen om huisdieren op te vangen. Stichting Dieren in Rampen, waar we als Dierenbescherming bij betrokken zijn, kan hier ook in helpen.

Wat ik vooral geleerd heb van de brand op de Edese Heide is om nu al na te denken, en uit te proberen, hoe je bij je tijdelijke opvang kan komen en wie je daarbij kan helpen. Ik stond die dag klaar voor vrienden die op het moment van evacuatie ook hun vijf paarden mee wilden nemen. Wij konden door het bos nog bij elkaar komen, maar via de provinciale- en gemeentelijke wegen was dit geen doen. Alles was afgesloten ten behoeve van de hulpdiensten, waardoor alle toenaderingswegen vast stonden met het dagelijkse verkeer. Maak dus voor jezelf en je dieren een evacuatieplan en probeer dat uit. Mocht er een natuurbrand zijn in je directe omgeving, informeer dan de mensen die je kunnen en willen helpen tijdig en vertrek ook liever te vroeg of voor niets, dan te laat.

Campagne ‘Voorkomen van Vuur is Jouw Natuur’

Hoe Nederland zich voorbereidt op een natuurbrand is te lezen op de website van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid. Verschillende terreinbeherende organisaties nemen al diverse maatregelen om natuurbranden te voorkomen. Dit doen ze onder andere door vegetatie te planten of te laten ontwikkelen die klimaatbestendiger is en minder brandbaar. Ook worden er in de bossen en op de heide brandstoplijnen gecreëerd en poelen aangelegd op plekken waar bluswater slecht voorhanden is. De Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland is in samenwerking met Brandweer Nederland de campagne ’Voorkomen van Vuur is Jouw Natuur’ gestart. Deze campagne richt zich op wat burgers kunnen doen om natuurbranden te voorkomen. En dat zijn vaak simpele dingen die weinig moeite kosten, zoals alleen auto’s en fietsen parkeren op de daarvoor aangewezen plekken zodat ingangen in een gebied vrij blijven voor de hulpdiensten. Een barbecue op een stabiele ondergrond zetten en de smeulende kolen niet in het bos of in een kliko gooien. Laat ook geen afval, waaronder sigaretten, glas en brandbare vloeistoffen, achter in de natuur. Deze kunnen een brand veroorzaken of versterken.

Woon je zelf in of in de buurt van een natuurgebied, neem dan ook maatregelen rondom je eigen huis. De campagne geeft praktische tips om je tuin natuurbrandveilig in te richten. Enkele tips die ik inmiddels ter harte heb genomen zijn ervoor zorgen dat de hulpdiensten mijn huis en gebouwen goed kunnen bereiken, dankzij een voldoende brede en hoge doorgang. Ook heb ik inmiddels zichtbaar aan de weg een huisnummer geplaatst, zodat de hulpdiensten ons snel kunnen vinden. Bladeren die direct om het huis lagen zijn na de paddentrek verwijderd, evenals een loofboom die dicht op het huis stond.

Op de website en flyer van de campagne staan nog veel meer bruikbare tips. Het zou mooi zijn als meerdere provincies en veiligheidsregio’s dit soort campagnes opstarten en het belang van het voorkomen van een natuurbrand onder de aandacht brengen, want in geheel Nederland zijn in 2024 natuurbranden voorgekomen. Een nachtmerrie voor dier en mens.

Paasvuren: denk aan de dieren

Voor de oostelijke en noordelijke provincies komen de traditionele paasvuren eraan. In menig gemeente worden de stapels snoeihout opgebouwd. Dezelfde soort stapels die je in het bos kan aantreffen en waar ze een schuil- en/of nestfunctie hebben voor kleine zoogdieren, reptielen, insecten en vogels. Helaas zijn onze in het wild levende dieren niet in staat een berg snoeihout voor een paasvuur te onderscheiden van een berg snoeihout die er speciaal voor hen is neergelegd. Geef dieren dus voor het aansteken van het vuur de kans om te ontsnappen. Houd met het aanmaken van de stapel hier ook rekening mee; door het vuur aan één kant op te starten geef je dieren de kans de stapel aan de andere kant te verlaten. Zo wordt het voor iedereen een mooi Pasen!