Een zee aan mogelijkheden

In Nieuw-Zeeland ligt er een wetsvoorstel op tafel, dat beoogt van walvissen rechtspersonen te maken. Dat zou betekenen dat individuele walvissen daadwerkelijk bepaalde rechten krijgen. Toen ik berichtgeving hierover op mijn social media onder ogen kreeg, was ik eerst wat in verwarring.

Ik denk in alle eerlijkheid omdat het letterlijk wat ver-van-mijn-bed af klonk. Ik las over de 'Tohora Oranga Wet' als uitvloeisel van de "Whakaputanga Moana-verklaring" en het eerder rechten geven aan de Te Awa Tupua-rivier. Dit linkt in de kern allemaal naar de opvattingen van de oorspronkelijke, inheemse bevolking over de relatie tussen mens en natuur en de heiligheid van die laatste in al haar verschijningsvormen.

Echter, toen ik het (dunne?) schilletje van de culturele en geografische verschillen er in gedachten vanaf pelde, kwam er een heel andere gedachte bovendrijven, namelijk: wat enorm logisch eigenlijk, ook gevoelsmatig. En ook voor de Nederlandse context.

De top 10 van kikkerland

Ik kan dit namelijk heel gemakkelijk doorvertalen naar ons eigen kikkerlandje, dat zo heerlijk moerassig en meanderend via duinen en delta's afmeert in de Noordzee. Als we ons best doen kunnen we daarin zeehonden en allerhande walvissen ontwaren, voor zover ze ons al niet soms zelf opzoeken. Aangespoelde zeehonden willen we helpen. Gestrande walvissen roepen naast mededogen ook ontzag op. Moeten we dat ontzag niet beter koesteren, en letterlijk woorden geven die er toe doen? Zouden we er niet beter aan doen om deze dieren, en eigenlijk alles wat er in de ontzagwekkende dieptes van de donkere golven groeit en bloeit, te zien als onze buren? Buren die soms een helpende hand nodig hebben, en soms ook gewoon het liefst met rust gelaten worden. Op zó'n manier kijken zou denk ik helpen om het belang van de dieren (en planten, en bodemleven etc.) beter te begrijpen, te doorgronden zelfs.

Het Nieuw-Zeelandse wetsvoorstel benoemt vijf rechten voor de walvissen: (1) bewegingsvrijheid en migratievrijheid, (2) bescherming van hun natuurlijk gedrag, (3) bescherming van hun sociale en culturele structuren, (4) het recht op een gezond milieu, en (5) het recht op het herstel van hun leefgebieden en ecosystemen.

Ik durf er redenerend vanuit de theorie van dierenrechten nog wel een paar aan toe te voegen, denkend ook aan zeezoogdieren in de Noordzee: (6) recht op leven, (7) recht om met rust gelaten te worden (8) recht op hulp bij nood (9) recht op waardig sterven en (10) recht op (belangen-)vertegenwoordiging in rechte.

Ja toegegeven, ik ben zo iemand die klaagt over stereotiepe 'top 10'-lijstjes, maar die als het erop aankomt altijd feilloos precies op een onwrikbare opsomming van tien punten uitkomt. Voer voor psychologen uiteraard, maar dit geheel terzijde.

Realistische regels en reservaten

Belangrijker: dit is allemaal bepaald niet zweverig of 'onmogelijk'. Veel van de hiervoor genoemde rechten zitten, soms op soorten- of gebiedsniveau, al duidelijk versleuteld in onze natuurbeschermingswetgeving en internationale verdragen (rechten 4,5, 6, 7 en 8 daar kan ik zó een haakje voor aanwijzen in de Omgevingswet, en bij de meeste punten meer indirect eigenlijk ook wel). Op iets meer hoog-over niveau werd recent nog het VN-Oceaanverdrag gesloten, wat een juridisch kader biedt om zeereservaten in te richten teneinde biodiversiteit te herstellen en schadelijke activiteiten zoals overbevissing en diepzeemijnbouw aan te pakken.

In Nederland lopen ook initiatieven om de Waddenzee (officieel onderzocht door de overheid zelfs) en de rivier de Maas rechten te geven. Het gaat erom dat we dit soort ontwikkelingen kennen, en ook vanuit het perspectief van (individuele) dieren naar een hoger plan brengen. We kunnen er nog wel een schepje bovenop doen, als het gaat om het denken over een walvis die aanspoelt op 'ons strand'. Of als we de zee beschouwen als iets mysterieus – donkere golven aan het einde van onze wereld.

Bultrug wordt buurman

Waarom zouden we de dieren in de Noordzee eigenlijk niet beschouwen als onze volwaardige buren, en hen ook zo behandelen? Nu is de Noordzee toch vooral het zilte verlengde van ons strand. Vergeet je niet in te smeren, en er zijn weer lange files naar Scheveningen op de vierde dag van deze hittegolf...

Als gedachtenexperiment, want het “kunnen aanwijzen van een territorium als beschermd zeereservaat” onder de nieuwe VN-regels vind ik heel goed, maar toch ook wat vaag en vrijblijvend. Waarom zouden we de Noordzee niet behandelen als een daadwerkelijk buurland? Geografisch gezien is er sprake van een afgebakend, erkend territorium, een belangrijk juridisch vereiste om als land te kunnen worden erkend.

Meer in het bijzonder beslaat de Noordzee een behoorlijk groot gebied. Dit loopt vanaf het Nauw van Calais noordwaarts langs de kusten van Groot-Brittannië en West-Europa, tot aan het noordelijkste puntje van de eilanden van Groot-Brittannië, waarvandaan een horizontale grenslijn te trekken is naar de kust van Noorwegen.

De bevolking bestaat verreweg uit niet-menselijke dieren, en deze hebben dan wel mensen uit hun buurlanden nodig voor wat hulp en sturing: dat wijkt af van wat het internationale recht zegt over 'gewone' landen. Maar goed, de hulp en sturing zou wel eens grotendeels kunnen bestaan uit: laat de inwoners van de Noordzee vooral zoveel mogelijk met rust. Wel het recht van overpad om er met je schip doorheen te kunnen varen, maar niks dumpen, verwoesten, of vervuilen. Strandt er eens een 'vinlander' op onze kusten of gebeurt er een (milieu-)ramp op zee, dan verlenen we hulp en bijstand, op een diplomatieke en welwillende wijze.

De Noordzeevisserij is in zo'n context ook nog net wat minder vanzelfsprekend (als overigens ook de term: "Hollandse Nieuwe").

What's in a name?

In deze gedachtegang past het op zich ook, om een nieuwe naam voor het aldus gedefinieerde waterland te bedenken. De Romeinen noemden de Noordzee wel 'Mare Germanicum' of ‘Oceanus Germanicus'. Maar eerlijk gezegd, mij spreekt 'Duitse Zee' gewoon niet zo aan. Historisch gezien is de zee ook wel 'Westzee' genoemd, wat eigenlijk beter de geografische ligging ten opzichte van Europa omschrijft. Ik dacht ook nog aan 'Mare Liberum" oftewel De Vrije Zee, met een knipoog naar jurist Hugo de Groot die een wereldberoemd boek schreef met deze titel. Of aan iets als 'Mare Fabulosa" ("Sprookjeszee"), maar dat klinkt me dan weer een beetje teveel naar Harry Potter op de een of andere manier. Misschien dat het wel gewoon is zoals het is: Noordzee. Vinlanders uit Noordzee. Dat lijkt me objectief gezien niet moeilijker uit je hoofd te leren dan 'the Dutch from The Netherlands'.

Nieuw Nieuw-Zeeland

Maar uiteindelijk zijn dat details in het denken natuurlijk. Ooit wonnen wij ons landje op de zee. Wij hadden Zeeland, en dat leidde via ontdekkings- en veroveringstochten tot het land 'Nieuw-Zeeland', aan de andere kant van de Aarde. Daar loopt men nu voorop in het formuleren van rechten voor de natuur en het leven, in al haar verschijningsvormen.

Laten we er vooral over nadenken hoe we dat kunnen vertalen naar onze context. Ik trek hier de analogie met de walvissen in onze Noordzee, en vervolgens alle andere Noordzee-bewoners. Maar je kunt net zo goed aan andere wilde dieren (en wateren, natuurgebieden etc.) denken die leven op het stukje land dat wij tot 'Nederland' hebben gemunt. Dieren zijn zich niet bewust van onze grenzen, maar wij zouden ons wel meer bewust moeten zijn van de hunne. Uitsluitend de juridische grenzen van hoe we hun broodnodige bescherming beter vorm kunnen geven, dienen verder te worden verkend.