De juridische aap

Aanstaande zaterdag is het Werelddierendag, ingesteld op de sterfdag van de heilige Franciscus van Assisi. Deze leefde sober in een grot en sprak naar verluid met dieren. Maar let op. Hij was van zéér goede komaf. Zijn vader was namelijk een puissant rijke Italiaanse textielkoopman. Als het gaat om zaken van religie, is vaak niets wat het lijkt, wil ik maar zeggen.

Hebben dieren religie?

Enkele weken geleden las ik in de Volkskrant een wetenschappelijk artikel, waarin de Amerikaanse primatoloog Christine Webb signaleert dat dieren net zo uniek zijn als mensen. Overal waar we dachten een relevant verschil te hebben gevonden tussen mensen en (andere) dieren, wordt steeds duidelijker dat dit wetenschappelijk niet vol te houden is. Webb: "Ik sluit niet uit dat dieren ook religie hebben."

Dat intrigeerde mij nogal. Zo beschrijft het artikel observaties bij mensapen die zich op een bijzondere, ritmisch dansende manier naar een waterval begeven. Daar aangekomen, lijken ze een soort ritueel uit te voeren door gedurende enige tijd, zonder duidelijk doel, stenen naar beneden te gooien. Het is duidelijk geen 'gewoon' speelgedrag. Kijk vooral zelf ook even naar deze intrigerende video bij het artikel, met commentaar van Jane Goodall, de wereldvermaarde primatologe. Gisteren is zij overleden, des te meer reden om met bewondering en dankbaarheid stil te staan bij de erfenis die zij ons heeft nagelaten.

De apen lijken uitdrukking te geven aan een soort van ontzag. Er gebeurt iets dat ze niet kunnen verklaren, en reageren daar duidelijk (verwonderd? opgewonden?) op. Ze geven daar -in mijn woorden- vorm aan, en daarmee voor zichzelf een betekenis. Een betekenis die binnen de apenpopulatie blijkbaar ook bekend is, en -stel ik me zo voor- wordt overgedragen van generatie op generatie. Ik ben geen theoloog, maar zoiets lijkt mij: een onvervalst ritueel. Dezelfde reactie is bij apen waargenomen wanneer er bijvoorbeeld een plotse stortregen of storm losbarst boven het oerwoud.

Ontzag voor het onbekende en daar vorm en betekenis aan geven. Is dat niet de basis van álle religie? Ik kan me voorstellen dat een dergelijk ontzag bij heel veel dieren voorkomt bij nadere bestudering. De bij die elke dag naar dezelfde struik gaat voor stuifmeel, en diens sensatie op het moment dat er op een dag plots géén stuifmeel meer blijkt te zijn.
Het mierenvolk dat elkaar met drukke pootgebaartjes duidelijk maakt: "Een pak hagelslag omgevallen op nummer 31, een volle!". Spontaan trekt men op kruistocht. Maar ook: de algehele paniek onder het mierenvolk wanneer een kind met een takje een mierennest openwroet. Het voortbestaan wordt bedreigd! Denk ook aan het fenomeen dat sommige dieren, zoals olifanten, rouwen om een overleden soortgenoot.

Wat ik maar bedoel: laten we niet te snel iets toeschrijven aan ‘intuïtie’ of dierlijk gedrag. Zeker niet als het gaat om meer existentiële levenservaringen, die de mensheid nu louter aan zichzelf toeschrijft, vaak als zijnde ‘heilig’ of ‘sacraal’.

De Homo juridicus

Mensen hebben als middel voor ordening en conflictoplossing het werken met wetgeving bedacht. We zijn zeg maar de 'homo juridicus', de juridische mens. Je zou overigens kunnen denken dat dit evolutionair gezien verreweg superieur is aan het boos werpen met de eigen uitwerpselen, zoals bijvoorbeeld chimpansees doen. Maar dan ben je waarschijnlijk nog nooit in de rechtszaal geweest.

Als discipel van het uitgeschreven dierenwelzijn vraag ik mij dan uiteraard ook af: welke heilige geschriften passen hier dan bij? Nederlands Gevormde dieren komen er dan lijkt me nogal karig vanaf. Bij de open en vaak vage normen in de Wet dieren kan een vrome huismuis lijkt me niet fatsoenlijk mediteren. (Katholieke katers vinden uiteraard hoe dan ook hun weg wel, dus die laat ik hier buiten beschouwing).

In onze Grondwet hebben we ons eigen respect voor dieren en eerbied voor hun belangen nog steeds niet neergelegd (lieve mensen, politici; hoelang nog?!). De geboden richting wilde dieren, waaronder 'gij zult hen zoveel mogelijk met rust laten' worden door de huidige demissionaire regering openlijk verketterd. Vooral méér jacht en mogelijkheden tot bestrijding, lijkt het heilige streven.

Aanstaande dierendag gaan er heel veel mensen de straat op, om te protesteren tegen de intensieve veehouderij. Een strijdbare processie om uitdrukking te geven aan een gevoel van onmacht. Een gevoel dat mede getriggerd wordt door een wetsvoorstel dat voor de komende decennia het lot bepaalt van miljarden dieren in de veehouderij.

Sint Bokito

Ik had het eerder al eens over het opstellen van Bokito-verdragen oftewel ‘gorillawetgeving’. Robuuste en stevige wetgeving om dieren écht te beschermen, gewoon omdat dit nodig is. Om dit te memoreren stel ik voor om 4 april - de sterfdag van Bokito en als bij een wonder precies een half jaar na dierendag - uit te roepen tot 'Sint Bokitodag'. Een dag waarop we stilstaan bij de nog ontbrekende wetgeving voor dieren. Met 's ochtends, uiteraard een banaan in je schoen.

Schuilkerk voor dieren

Ontzag voor het onbekende als basis voor religie. Hoe ver zou dat in het dierenrijk dan gaan, vraag ik me dus af? Heel veel van het onverwachte, en helaas ook van het ellendige voor dieren, komt immers van de alomtegenwoordige mens. Dieren beseffen dat misschien soms wel (‘jagers in het bos!’), maar meestal ongetwijfeld ook niet. Er overkomt hen van alles door toedoen van de mens, en ze hebben er maar mee te dealen.

Of zouden de dieren verder zijn dan wij kunnen bevroeden? Wordt er diep in het bos door dieren in het geniep gemediteerd om van de plaag der mensheid verlost te worden? Gebruiken dieren hun holen als 'schuilkerk', bang in zichzelf biddend dat het onheil dat hen overkomt vooral maar snel overgaat? Worden de op nr. 31 buitgemaakte hagelslagkorrels ondergronds plechtig rondgedragen in een heilige processie?

Maar, even serieus. Wie weet tot wat voor openbaringen de wetenschappers nog gaan komen, wanneer ze religieuze tendensen bij dieren beter gaan onderzoeken.

De mensheid zou zich, in wetgeving en anderszins, beter rekenschap moeten geven van hun relatie tot andere dieren, en overigens ook tot het milieu en de natuur om hen heen. Hun ontzag voor het leven is ons ontzag. Gaan we onze goddeloze gang, dan graven we ons eigen graf en geldt vrees ik: na ons de zondvloed.

Wie weet vieren de dieren dierendag op een dag nog eens zonder ons.