Het Bokito-verdrag

Een hakkelende poging of schot in de roos?

Trouwborst kenschetst het gedeelde artikel als zijn eigen 'hakkelende poging' tot een bijdrage aan de gedachtevorming hierover. Maar daarmee doet hij zichzelf denk ik echt wat te kort. De interessante gedachten en bespiegelingen buitelen in het artikel over elkaar heen.

Zo signaleert hij dat de zwaarste lasten wat natuurbescherming betreft rusten op de schouders van ontwikkelingslanden - maar hoe redelijk is dat, en wat zou dat voor ons moeten betekenen? Citaat: "Kortom, wie hoopt en verwacht dat de arme en snel groeiende menselijke bevolking van landen als India en Tanzania ook in de toekomst plaats blijft maken voor tijgers, leeuwen, olifanten en nijlpaarden -soorten met écht forse prijskaarten voor de mensen waarmee ze het landschap delen- kan moeilijk volhouden dat het in het steenrijke Nederland teveel gevraagd is om samen te leven met de wolf, een soort die veel minder gevaarlijk en schadelijk is". Een observatie die recht in de roos is, wat mij betreft! En daarvan staan er vele in dit artikel.

In het artikel schetst Trouwborst hoe het recht, dat hij hierbij een sleutelrol toebedeelt, bij kan dragen aan het oplossen van mens-dier conflicten en het duurzaam samenleven met dieren in de natuur ('co-existentie'). Er zijn allerlei manieren waarop het recht oplossingen aan kan reiken. Maar er zijn ook zeker situaties waar het recht aan de weg staat aan oplossingen, of zelfs (mede) oorzaak is van een probleem.

Rode lijn

In zijn zoektocht ontwaart Trouwborst in ieder geval één rode lijn: Er is sprake van een verandering in het denken, en het wordt in ieder geval steeds lastiger om -ook in het recht- dieren weg te zetten als zijnde ondergeschikt aan de mens. Tradities als jacht en visserij zullen het bijvoorbeeld ook steeds lastiger krijgen om zich tegen deze achtergrond te verantwoorden.

De vraag is wel, hoe je één en ander dan het beste kunt regelen voor de dieren in het wild? Hoe geef je belangen, en de afweging daarvan, vorm? In de 'juridische taal' is dat bepaald nog niet zo eenvoudig. Moet de focus daarbij bijvoorbeeld liggen op ecosystemen, soortniveau, populatie of op het individu?

Als dierenbeschermer ben ik nog eens in het bijzonder geïnteresseerd in dat laatste uiteraard. Trouwborst beschrijft -terecht, helaas- dat de intrinsieke waarde van het individuele dier nog maar beperkt ingang heeft gevonden in bijvoorbeeld verdragen.

Wel beschrijft hij de evolutie van het recht, waarbij hij ook oog heeft voor het 'hot topic' van rechten van de natuur.

Het Gorillaverdrag

En zo ongeveer op dat punt in zijn uiteenzetting haalt hij een voorbeeld aan van een verdrag dat, in tegenstelling tot eigenlijk bijna alle andere natuurbeschermingsverdragen, eenvoudigweg géén uitzonderingen toestaat op de bescherming van de betreffende dieren. In mijn maandelijkse Dierengeluiden-blog deel ik wat me als jurist bij de Dierenbescherming zoal bezighoudt. En in dat verband wil ik dit voorbeeld, wat voor mij nieuw was en waar ik enthousiast over ben, er graag uitlichten voor jullie.

Professor Trouwborst beschrijft: "Een opmerkelijk voorbeeld is te vinden in het Gorillaverdrag (...). Dit verdrag laat geen enkele uitzondering toe op het vereiste verbod om wilde gorilla's te doden, vangen of anderszins lastig te vallen. Met deze juridische status van 'untouchables' trekt het internationaal publiekrecht het speelveld in mens-gorillaconflicten behoorlijk gelijk". Vervolgens wordt beschreven dat de intrinsieke waarde in het verdrag verder niet expliciet wordt aangehaald. Het gaat echt puur om bezorgdheid om de gorilla's en hun voortbestaan. [voetnoot 1]

Wauw! Hier word ik dus blij van. Geen voorbehouden en uitzonderingsgronden, geen afwegingskaders en richtsnoeren, geen hoogoplopende polarisatie via politiek en rechter over de juist uitleg van de wet. Gewoon keihard beschermen en dat glashelder neerleggen. Niet lullen maar poetsen.

Ook niet al te lang stilstaan bij moreel-ethische onderbouwing die er hiervoor 'moet' zijn. Eerlijk gezegd; Ik heb al veel te vaak veel te dikke 'dierethische' boeken aan de kant gegooid nadat er na allerlei -vaak hoogdravende- bespiegelingen op bladzijde 253 plots wordt gesteld dat bijvoorbeeld het doodslaan van muggen 'uiteraard gewoon nog moet kunnen'. Ik wil en kán niks met theorieën die on-af zijn! Ze helpen de dieren ook niet per se verder, bovendien.

Zero tolerance

Soms moet je gewoon stevig doorpakken, ook in de wetgeving. Zeker als bescherming vraagt om 'zero-tolerance'. Denk aan dierenmishandeling. Denk aan de strikte(re) bescherming van bedreigde diersoorten, want het gaat bizar slecht met de biodiversiteit in Nederland. Denk aan het uitbannen van malafide hondenhandel en misstanden in handel en fok van gezelschapsdieren. Denk aan het (vrij) bejagen van dieren van soorten die in een ongunstige staat van instandhouding verkeren, oftewel waarmee het eenvoudigweg slecht gaat.

Is dit Gorillaverdrag wellicht een soort 'missing link' in het denken over dieren en hun belangen/rechten, vraag ik me af? Iets dat instaat tussen de wens om individuele dieren en (deel-)populaties echt goed te willen beschermen, en het wat meer hoog-over spreken over de rechten van de natuur? [voetnoot 2]

De formule van dergelijke 'gorilla-wetgeving': Je zet de bescherming stevig neer, maakt het tegelijkertijd specifiek genoeg waaruit de urgentie voor zichzelf spreekt, maar verliest je niet in algemeenheden, abstracties en vaagheden.

Het zou bijvoorbeeld fantastisch zijn als de internationale natuurbeschermingsverdragen om te beginnen stelliger zouden zijn in hun bewoordingen, en minder vaag in hun (vaak vele) uitzonderingen op de bescherming. Ze kunnen wel een snufje zilverrug gebruiken, zogezegd.

Bokito zou het zo gewild hebben..

Daarover gesproken. Het Gorillaverdrag, het zou de vorig jaar veel te jong overleden en beroemde zilverruggorilla Bokito ongetwijfeld als muziek in de oren hebben geklonken. Blijdorpbewoner Bokito, wat een eindbaas was dat!

Laten we het erop houden dat bij bepaald niet met zich liet sollen, en stond voor zijn verworvenheden. Juist daarmee kon hij zijn groep ook de rust en duidelijkheid geven waar ze behoefte aan hadden. Zoals ik het uit de media heb begrepen, legde hij daarbij overigens ook een opmerkelijke zorgzaamheid aan de dag.

Hij was daarbij niet per se van de nuances, en hij had zogezegd ook niet veel boodschap aan de kleine lettertjes in het dierentuinreglement. Hij was ook duidelijk meer van de 'law and order' dan van de therapeutische groepssessies. In het apenverblijf zijn onder zijn regime ook nooit stemhokjes waargenomen.

Het gaat me hier even om het idee dat je stevig voor jezelf op mag komen, en dat dit ook vanuit natuur- en dierenbeschermingsoptiek eenvoudigweg nodig kan zijn. Een idee dat in de dierenwereld eigenlijk al lang en breed is ingeburgerd, zoals dit -toegegeven, ietwat kleurrijk gepresenteerde- voorbeeld laat zien.

Ik pleit er dus nadrukkelijk voor, om het idee (de grondgedachte) van een Gorilla-verdrag vaker in gedachten te houden. Helder regelen wat voor de dieren en hun bescherming nodig is. En niet altijd maar zoeken naar 'high brow' compromissen en polder-uitzonderingen, en het per se in stand willen houden van menselijke verworvenheden en 'tradities'. Daar wordt ons land letterlijk en figuurlijk niet mooier van. Het artikel van Trouwborst schetst helder, dat de bescherming van (wilde) dieren vooral uitnodigt om vérder te kijken.

Ik stel bij deze tevens voor, om ter nagedachtenis aan Bokito en zijn in de Dikke van Dale opgenomen Bokito-gedrag, dit soort steviger dierenwetgevingsopties voortaan te kenschetsen als Bokito-verdragen. Waarvan akte.