Tussen woord en daad...

Een aardig en eenvoudig experiment laat bijvoorbeeld zien dat als je het woord KLEIN op een voorwerp schrijft, mensen een andere grijpbeweging maken dan wanneer je GROOT schrijft op datzelfde voorwerp. Zoals er iets anders in de hersenen gebeurt wanneer mensen een geur ruiken en daarbij het woord lichaamsgeur lezen, dan wanneer ze diezelfde geur ruiken en daarbij cheddar lezen.

Labels en ordening

Dit betekent ook, dat we voorzichtig moeten zijn met het 'labelen' van dieren. Ik noemde vorige keer al de positieve term 'non-human animals' die in opkomst is (Zie: Dieren, dingen en Dolittle’s (dierenbescherming.nl). Deze Engelse term drukt het relatieve verschil uit tussen mensen en ándere dieren, wat afgezet kan worden tegen het gebruikelijke denken over het absolute onderscheid tussen enerzijds mensen en anderzijds dieren. Oftewel 'beesten' die 'koppen' hebben in plaats van hoofden, 'poten' in plaats van benen, 'bekken' in plaats van monden en die 'geruimd' of 'geëuthanaseerd' worden in plaats van 'gedood'. Ik signaleer by the way dat de Engelse taal géén afzonderlijke woorden lijkt te kennen voor dieren'-kop',-'bek' en '-poot'. Dit enigszins terzijde, but very interesting indeed.

Yes, I confess; Ik ben een taalfreak.

Zulke taal doet iets met ons. Het beïnvloedt ons denken en handelen. Net als in de hiervoor aangehaalde experimenten.

Voor juristen is het zaak om ordening aan te brengen in 'wat we willen'. Vandaar het opnemen van definities in wetten en contracten, en ook het verder onderverdelen van onderwerpen in wet- en regelgeving.

Voor dieren betekent dit van oudsher dat regels over dieren onderverdeeld zijn naar het doel dat we met dat dier hebben. Elk gebruiksdoel een eigen regeling, kort gezegd. Zo kennen we een wet op de proefdieren, een 'productiedierenlijst', een 'visserijwet' en was er ooit een jachtwet.

Het risico is dat we dieren daarmee reduceren tot gebruiksvoorwerp en het dier niet meer zien en erkennen in zijn 'heelheid'.

Onze taal, en ook de wetgeving, barst van de ingeburgerde termen rondom dieren, en we zijn ons daar veelal onvoldoende van bewust.

Buitenaards ellendige beesten

Voorbeelden te over. Denk aan: Plaagdier, pestdier, proefdier, productiedier, wildsoort, schadesoort, roofdier, slachtdier, exoot, fokteef, overschotdier, ongedierte, eendagshaantje, 'vliegende rat', lastdier, probleemdier (o.a. probleemwolf en -bever), bijt- of vechthond, voedseldier, en tot slot, ja het bestaat: de opportunistische alleseter. Etc. Veel van de aangehaalde benamingen hebben een negatieve klank, en -helaas- voorspellen veel van deze termen ook iets over het niet zo prettige lot van de aldus aangemerkte dieren...

Voor mij spant de -opnieuw Engelse- term 'Invasive alien species' de kroon. Deze term wordt gebruikt in EU-wetgeving om bepaalde uitheemse, en voor de biodiversiteit potentieel schadelijke, soorten aan te duiden. Zeker bij diegenen voor wie het Engels niet de moedertaal is roept deze term, zo lijkt me, beelden op van invasies ('van buitenaardse proporties')!. Of op zijn minst van een verschrikkelijk naderend onheil. Het is wel duidelijk; deze dieren moeten eraan! De inspanningen richten zich inderdaad met name op het 'beheren' (lees ook hier: 'doden') van betreffende exemplaren en populaties.

Wie betoogt, en op zichzelf biedt de regelgeving daar óók mogelijkheden toe, dat het 'beheer' ook kan bestaan uit de inzet van diervriendelijke alternatieven, staat bij voorbaat met 2-0 achter. Het scoreverloop:

(1-0) We hadden immers afgesproken dat het 'invasieve exoten' zijn (NB de Nederlandse term is al niet veel beter)

(2-0) Keihard ingrijpen dus (en ik kán en wil de regels nu ook niet meer anders begrijpen)!

Zó hebben we met woorden vlotjes een muur van onbegrip gebouwd.

Let wel, we hebben het hier onder meer over bepaalde soorten schildpadjes, eekhoorns en wasberen.

Weet wat je zegt

Het zou beter zijn om in het alledaagse taalgebruik, maar zeker ook in wetgeving en beleid, af te zien van negatieve, stigmatiserende termen. Ze doen de dieren onrecht aan. Veel beter zou het zijn om eerst eens algemene regels te maken die de belangen ('rechten') van álle dieren een bepaalde status geven. En vervolgens verder te organiseren hoe je deze belangen gestructureerd afweegt tegen het beoogde diergebruik door de mens. Respect als grondregel dus. Alweer heel wat jaren geleden schreef ik mee aan een opzet voor zo'n 'Algemene dierenbeschermingswet'.

Hoe dan ook zouden we in wetgeving en beleid zorgvuldiger moeten zijn in ons taalgebruik over dieren. Daarbij bepleit ik het niet langer gebruiken van eufemismen. Praat bijvoorbeeld voortaan over het 'doden' van dieren als je dat bedoelt, en gebruik geen 'technische' termen als 'ruimen' of 'beheren'. Voor de 'bekken', 'poten' en 'koppen' heb ik niet direct een oplossing. Je kunt je er om te beginnen wel bewust van zijn, dat taal niet (nooit) waardenvrij is.

Geen vraag- maar een uitroepteken

Woorden doen ertoe. Ze roepen beelden op en ze zijn vooral prima in staat om nuances te vertroebelen. De lieveheersbeestjes die in deze tijd van het jaar, soms massaal, binnen de warmte van onze huizen opzoeken? Weg ermee, want (!) het zijn Amerikaanse exoten die ontsnapt zijn uit de kassenteelt, hoorde ik een vooraanstaande ecoloog ooit vertellen. Niet echt schadelijk of zo, maar als exoot 'gewoon' totaal oninteressant. Zijn tip: pak metéén de stofzuiger...

Er zijn ook experimenten die aantonen dat beledigende woorden mensen ook letterlijk fysiek pijn kunnen doen. Woorden doen ertoe. Woorden moeten geduid worden. Woorden kunnen pijn oftewel leed veroorzaken, zoals ook blijkt uit dit lieveheersbeestjes-voorbeeld. Deze hele context kunnen we dan ook behoorlijk letterlijk toepassen op dieren.

Wat mij betreft verdient deze constatering duidelijk meer aandacht, oftewel: een GROOT uitroepteken!