Over vogelgriep

Vogelgriep (officieel Aviaire Influenza en kortweg AI) is, zoals de naam al aangeeft, een ziekte die onder vogels voorkomt. De ziekte wordt veroorzaakt door een virus, waarvan verschillende varianten bestaan. Met vogelgriep besmette vogels scheiden het virus uit via hun luchtwegen, oogvocht en ontlasting.

Verspreiding van de ziekte kan plaatsvinden via direct contact tussen vogels of indirect via de lucht of door blootstelling aan besmet materiaal, zoals mest, voer, kratten en andere transportmiddelen. Voor zover bekend zijn niet alle vogels gevoelig voor vogelgriep. In elk geval gevoelig zijn hoenderachtigen (kippen, kalkoenen, fazanten, kwartels, parelhoenders, pauwen) en watervogels (eenden, ganzen, zwanen). Ook van waadvogels, strandvogels, loopvogels (struisvogels, nandoes, emoes, pauwen) en spreeuwen is bekend dat ze gevoelig zijn voor de vogelgriep.

Dieren op pluimveebedrijven (kippen, eenden, kalkoenen) kunnen besmet raken door (indirect) contact met besmette wilde vogels.

De eerste grote uitbraak van vogelgriep in de Nederlandse pluimveehouderij was in 2003. Toen gingen 30 miljoen dieren dood of werden ‘geruimd’. Vervolgens is het jarenlang rustig geweest, maar sinds 2014 komen er bijna jaarlijks uitbraken van vogelgriep voor. Ook worden er meer besmette wilde vogels gevonden dan een aantal jaar geleden – dat komt omdat deze populaties nu een meer ziekmakende variant van het virus dragen.

Vogelgriep is een zoönose, wat betekent dat ook mensen besmet kunnen raken. Het hangt af van de vogelgriepvariant hoe gevaarlijk deze is voor mensen. Besmettingen komen voor bij mensen die in direct en intensief contact zijn geweest met besmette dieren, zoals mensen die de dieren verzorgen of mensen die betrokken zijn bij ruimingen.

Voor zover bekend zijn niet alle vogels gevoelig voor vogelgriep. In elk geval gevoelig zijn hoenderachtigen (kippen, kalkoenen, fazanten, kwartels, parelhoenders, pauwen) en watervogels (eenden, ganzen, zwanen). Ook van waadvogels, strandvogels, loopvogels (struisvogels, nandoes, emoes), roofvogels, kraaiachtigen en spreeuwen is bekend dat ze gevoelig zijn voor de vogelgriep.

Of het echt om vogelgriep gaat en om welke variant kan alleen met diagnostische testen vastgesteld worden. In principe is vogelgriep besmettelijk voor elke vogelsoort en ook steeds meer zoogdiersoorten raken besmet. Besmetting leidt niet altijd tot ziek worden en het tonen van ziekteverschijnselen. Het is dus het meest veilig om een in het wild levend dier, dood dan wel met ziekteverschijnselen (anders dan zichtbare verwondingen), als besmet te beschouwen.

Bij het DWHC (Dutch Wildlife Health Center) zijn meldingen gekomen van enkele besmette zoogdieren. Denk hierbij aan een otter en een vos. Omdat er weinig zicht is op hoe het zit in de verdere populatie van deze in het wild levende dieren, is niet te zeggen hoeveel wilde dieren er ziek en overleden zijn. Wel is hiermee duidelijk dat het vogelgriepvirus over kan springen op zoogdieren. Het vermoeden is dat bij het DWHC het 'topje van de ijsberg' in zicht is.

Vogelgriep is een meldings- en bestrijdingsplichtige ziekte, dit is vastgelegd in EU-wetgeving. Voor de bestrijding heeft Nederland een crisisdraaiboek vastgesteld. Als een pluimveehouder of een dierenarts bijvoorbeeld bovenmatig veel ziekte en sterfte in een stal ziet en vermoedt dat het om vogelgriep gaat, is hij verplicht dit bij de NVWA te melden. Het ‘verdachte bedrijf’ wordt direct afgesloten en er worden bloedmonsters genomen die door het Centraal Veterinair Instituut (CVI) in Lelystad worden getest op vogelgriep.
Is het bedrijf daadwerkelijk besmet met een ernstige vorm van vogelgriep (hoog pathogeen), dan begint de rijksoverheid direct met de bestrijding. Alle vatbare dieren op het bedrijf worden gedood. Vaak wordt er een landelijke ophokplicht ingesteld om contact tussen pluimvee en wilde vogels te voorkomen.

In een bepaalde straal rond het besmette bedrijf wordt een transportverbod afgekondigd. Transporten van pluimvee, eieren en broedeieren, pluimveevoer, pluimveemest en bodemstrooisel uit pluimveestallen van en naar boerderijen met pluimvee wordt verboden, of alleen nog één-op-één toegestaan, om te voorkomen dat bijvoorbeeld een veevoerwagen het griepvirus van de ene naar de andere boerderij overbrengt.

Bij een uitbraak van laag pathogene vogelgriep (een zwakkere variant) beperken de maatregelen zich meestal tot het getroffen pluimveebedrijf en kan ook worden besloten om de dieren niet te doden, maar om ze regelmatig te testen en zo te monitoren of het verantwoord is om de dieren te laten leven.

Wat betreft wilde vogels: het verschilt per gemeente wat de afspraken met de dierenambulance zijn. Onze dierenambulances proberen voor iedere vogel de beste zorg en oplossing te vinden. Soms betekent dit dat we naar een dierenarts gaan en als het kan, brengen we de vogel naar een gespecialiseerde opvang.

Het opruimen van kadavers is in het algemeen belangrijk om verdere verspreiding van de ziekte te voorkomen. In vogelkolonies is het verwijderen van kadavers belangrijk, omdat dit bijdraagt aan het voorkomen van het uitsterven van de gehele broedkolonie. Uit onderzoek is gebleken dat het verwijderen van kadavers in vogelkolonies in de eerste 10 dagen van een uitbraak een belangrijke factor is om ervoor te zorgen dat de kolonie niet helemaal uitsterft (met alle gevolgen van dien voor de flora en fauna).

Over het opruimen van dode vogels en andere door vogelgriep getroffen wilde zoogdieren is nog veel te doen. Het is niet de taak van de dierenhulpverleners om dit op zich te nemen.

Het ministerie van LNV legt de verantwoordelijkheid van het opruimen van vogelgriepkadavers, op basis van vrijwilligheid, neer bij eigenaren van de grond waar een dier met vogelgriep terecht komt, oftewel provincies, gemeenten, natuurorganisaties, waterschappen, boeren en zelfs particulieren. Dat schept in de praktijk veel onduidelijkheid, weerstand en onzekerheid. Bovendien stelt Europese wetgeving dat het opruimen van kadavers geen kwestie van vrijwilligheid is maar een verplichting. Daarom pleit De Dierenbescherming met andere organisaties (DierenLot, Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland en LandschappenNL) voor een coördinerende rol vanuit de landelijke overheid om zorg te dragen voor het opruimen van de kadavers en daarbij behorend een toegankelijk en goed gespreid netwerk met locaties waar kadavers op een verantwoorde wijze vernietigd kunnen worden.

• Gewichtsverlies zonder aanwijsbare oorzaak.
• Waterige diarree.
• Uitvloeiing uit snavel, neus, ogen of cloaca.
• Veel niezen.
• Open wonden zonder directe aanleiding.
• Draaien met de kop en eventueel ook met de hals.
• Zwelling van de kop, met mogelijk ook blauwe verkleuring.
• Niet kunnen staan, terwijl er niets met de poten aan de hand lijkt te zijn.
• Vleugels niet goed open kunnen houden, zonder dat er iets mis is met de vleugels.
• Plotseling overlijden.

Een in het wild levend zoogdier besmet met vogelgriep kan verschijnselen hebben als koorts, hijgen en benauwdheid, sloomheid, oogontsteking en soms oog- en neusuitvloeiing en zenuwverschijnselen zoals trillen of wankel lopen.

Wat je het beste kan doen als je een ziek dier aantreft, is afhankelijk van de vindplaats. In natuurgebieden kun je de boswachter of grondeigenaar inlichten. Bel de gemeente of bel 144 als je een ziek of gewond dier vindt binnen de bebouwde kom. Een medewerker vertelt dan wat de beste volgende stap is.

Als je een dode vogel hebt gevonden, kan je op deze website vinden wat je in welk geval moet doen:

Meldwijzer vogelgriep

Als je een dood zoogdier hebt gevonden en denkt dat het een slachtoffer is van vogelgriep dan kun je het dier melden via het Landelijke meldpunt dierziekten van de NVWA, waarna de NVWA besluit om de dieren te laten onderzoeken of niet:

Melden dierziekten

Als je denkt dat het dier geen slachtoffer is van vogelgriep (duidelijke verwondingen, ed.) dan kun je contact opnemen met de gemeente of terreinbeheerder.

Als een wildopvang vogelgriepslachtoffers wil opnemen, dient deze te beschikken over een quarantaine unit die los staat van de andere units van de wildopvang. Is dit niet het geval dan wordt de wildopvang in zijn geheel gesloten, wat dus ernstige gevolgen heeft voor in het wild levende dieren die geen slachtoffer zijn van vogelgriep.

Voor de quarantaine maatregelen in de wildopvang zijn handvatten opgesteld. Zie Wildopvang: Handvatten vogelopvang in tijden van Vogelgriep.

Wildopvangen moeten een vermoeden van vogelgriep onder de vogels die zij opnemen of opgenomen hebben melden. Wanneer een wildopvang daadwerkelijk besmet verklaard wordt, mag de NVWA op basis van een risicobeoordeling besluiten om bepaalde soorten en groepen vogels niet te ruimen. Rondom besmette wildopvangen hoeft ook geen beperkingszone ingesteld te worden. Wanneer een wildopvang besmet is wordt de opvang door de NVWA geblokkeerd. De opvang kan gedurende die periode geen dieren opvangen.

Het doden van dieren in het wild mag op dit moment alleen door dierenartsen of mensen met een jachtakte uit de betreffende wildbeheereenheid, of speciaal daarvoor aangewezen, uitgevoerd worden.

Als een dier ondraaglijk lijdt, heeft het de voorkeur om het dier terplekke uit zijn lijden te verlossen. Neem hiervoor contact op met een dierenarts of met de gemeente/terreinbeheerder.

Volgens de Dierenbescherming kan en moet er veel meer gedaan worden ter voorkoming van vogelgriep en kunnen en moeten uitbraken diervriendelijker worden bestreden.

De Dierenbescherming is tegen het preventief ruimen van gezonde dieren. Vooral als er goede alternatieven beschikbaar zijn. Daarnaast stelt de Dierenbescherming het welzijn van dieren voorop. Dieren die beschikken over een vrije uitloop naar buiten hebben een beter welzijn. Maatregelen als het langdurig ophokken van pluimvee tasten dit welzijn aan. Er moeten maatregelen worden getroffen die symptoombestrijding als ophokken tegengaan, zoals preventieve vaccinatie en het weren van pluimveebedrijven in risicogebieden. Ook bij vogelgriep geldt immers: voorkomen is beter dan genezen.

Ja, we blijven daarom lobbyen voor een diervriendelijke en preventieve aanpak tegen vogelgriep. Al jaren draagt de Dierenbescherming oplossingen aan waarvan we willen dat het verder onderzocht en doorgevoerd wordt, zoals:

• het preventief vaccineren van pluimvee. Dit vraagt om goede vaccins en acceptatie hiervan in binnen- en buitenland;
• het weren van watervogels via een betere inrichting van uitlopen;
• goede menselijke hygiëne om insleep van het vogelgriepvirus door de mens te voorkomen;
• het verminderen van vogelgriepslachtoffers bij uitbraken door het verlagen van het aantal dieren per bedrijf;
• het weren van pluimveebedrijven uit waterrijke gebieden, waar veel wilde risicovogels voorkomen;
• het afbouwen van de concentratie pluimveebedrijven in gebieden waar deze bedrijfsdichtheid zeer hoog is, zodat het virus zich minder makkelijk tussen bedrijven kan verspreiden.

Zoogdieren, waaronder honden, katten en konijnen, kunnen gevoelig zijn voor vogelgriep. Ze kunnen besmet raken door het vangen en eten van besmette vogels.

Advies:

• Houd honden aan de lijn bij hondenuitlaatstrandjes of waterrijke gebieden en zorg dat ze niet aan kadavers snuffelen.
• Komt je huisdier met een kadaver in aanraking? Let goed op of je dier geen gezondheidsklachten krijgt binnen twee weken. Is dat wel het geval? Bel de dierenarts.

Een hond of kat met vogelgriep kan verschijnselen hebben als:

• Koorts.
• Hijgen.
• Benauwdheid.
• Sloomheid.
• Oogontsteking en soms oog- en neusuitvloeiing.
• Zenuwverschijnselen zoals trillen of wankel lopen.

Bron: LICG

Op dit moment nog niet. De Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht houdt dit in de gaten. De Dierenbescherming is van mening dat je echter niet het risico moet nemen. Het is bekend dat zoogdieren ziek kúnnen worden, en voorkomen is altijd beter. Daarnaast kan hond of kat het virus ook verspreiden zonder zelf ziek te worden of met alleen lichte klachten die de eigenaars niet altijd zien. Dit virus kunnen ze van het ene (geïnfecteerde) vogelleefgebied naar het andere (nog vogelgriepvrije) leefgebied brengen. Op zo'n manier wordt door menselijk ingrijpen een 'bubbel' verbroken. Ook kan een hond of kat het virus naar bijvoorbeeld de kippen in de tuin overbrengen. Deze dieren zouden anders nooit in aanraking komen met het virus.

Overigens is wel bij twee vossen en een bunzing de diagnose vogelgriep gesteld, op basis van klinische klachten.

Ja, zoals de naam als zegt: vogelgriep is een griep die voornamelijk onder vogels voorkomt en dat maakt jouw kippen, eenden, ganzen en andere vogels kwetsbaar. Vooral als je woont in een landelijke omgeving waar ook volop wilde trek- en watervogels te vinden zijn.

Een vogel met vogelgriep herken je aan de volgende symptomen:

• Sloom en stil.
• Gevolgd door problemen met ademen
• Diarree.
• Oogontsteking
• Plotseling overlijden.

Bron: LICG

Alle soorten vogels zijn op andere manier vatbaar. De ziekte heeft altijd een ander effect op verschillende soorten vogels. Daar komt nog bij dat in het wild levende vogels al in aanmerking geweest kunnen zijn met een bepaalde vorm van vogelgriep. Die hebben dan al een vorm van immuniteit en beleven zo'n infectie anders, net als dat herinfecties van corona anders kunnen verlopen dan een eerdere infectie met een vorige variant.

• Bij een uitbraak van vogelgriep geldt vaak een afschermplicht voor hobbyvogels. Dit betekent dat de dieren niet in contact mogen komen met wilde watervogels (of diens uitwerpselen). Plaats vogels daarom bijvoorbeeld in een ruime overdekte ren of volière.
• Vermijd bezoek aan plekken met veel vogels.
• Kinderboerderijen moeten een bezoekersregister bijhouden.
• Wedstrijden en tentoonstellingen met sierpluimvee en watervogels zijn verboden tijdens vogelgriepuitbraken.

Bron: RVO

Het afschermplicht zorgt ervoor dat eigenaren hobbyvogels moeten afschermen van wilde vogels. Het kan zijn dat kippen of andere vogels in een overdekte ren of volière gehouden worden. Kom je vogels tegen waarvan je denkt dat hun leefruimte te klein is? Bel dan het landelijk meldnummer voor dieren in nood: 144. Wat de reden ook is, vogels mogen niet zo maar in een te kleine ruimte leven.

Meld dit bij je dierenarts.

Mensen kunnen besmet raken met vogelgriep, maar dat komt bijna nooit voor. Dat kan alleen als je direct met besmette dieren in contact komt. Meestal zijn dit mensen die de dieren verzorgen of mensen die betrokken zijn bij ruimingen. De ziekte verloopt meestal mild, maar er zijn verschillende typen vogelgriepvirus die bij mensen wel ernstig kunnen verlopen. Op dit moment is het risico dat iemand in de EU besmet raakt met het vogelgriepvirus ingeschat als laag.

Bron: RIVM

Vogelgriep bij mensen komt gelukkig bijna nooit voor, maar mensen die ziek worden van vogelgriep krijgen doorgaans dezelfde klachten als bij een gewone griep:

• koorts
• hoofdpijn
• spierpijn
• hoest
• oogontsteking.

De tijd tussen besmet worden en ziekte is gemiddeld 3 tot 5 dagen, met een maximum van 7 dagen. De ziekte verloopt meestal mild, maar vooral in Azië zijn er verschillende typen vogelgriepvirus die bij mensen heel ernstig kunnen verlopen met klachten zoals een zware longontsteking of benauwdheid. Daar zijn helaas al dodelijke slachtoffers gevallen. Wees dus wijs op reis!

Mensen die de afgelopen 14 dagen in direct contact zijn geweest met vogels, bij wie vogelgriep is vastgesteld en/of griepachtige klachten ontwikkelen, wordt aanbevolen hun huisarts of de GGD te raadplegen.

Bron: RIVM.

Als je griep(verschijnselen) hebt, wordt afgeraden om bij de dierenambulance of wildopvang te werken met risicogevallen. Dit omdat dan de kans wordt vergroot dat er mutaties met het vogelgriepvirus komen die ook voor mensen schadelijk kunnen zijn.

Mensen die de afgelopen 14 dagen in direct contact zijn geweest met vogels, bij wie vogelgriep is vastgesteld en/of griepachtige klachten ontwikkelen, wordt aanbevolen hun huisarts of de GGD te raadplegen.

De griepprik helpt niet zozeer tegen vogelgriep zelf, maar in geval van griep en vogelgriep kan het grotendeels wel voorkomen dat er gevaarlijke mutaties kunnen optreden. De ministers Kuipers en Adema willen de drempel om een griepvaccinatie te halen verlagen door deze gratis beschikbaar te stellen voor mensen die professioneel in aanraking kunnen komen met vogelgriep. Het is dus belangrijk dat je een griepprik haalt bij je huisarts als je in een wildopvang of bij de dierenambulance te maken hebt met risicogevallen.

Als burger raden we je aan geen dode of levende dieren in het wild aan te raken. Mocht je een dood of nog levend dier tegenkomen kijk dan hierboven voor elke situatie wat je kan doen.

Voor onze dierenhulpverleners zijn er protocollen en handleidingen opgesteld voor hoe zij horen om te gaan met de verschillende situaties en hoe zij zich daarbij het beste kunnen beschermen.

Volgens de Dierenbescherming kan en moet er veel meer gedaan worden ter voorkoming van vogelgriep en kunnen en moeten uitbraken diervriendelijker worden bestreden.

De Dierenbescherming is tegen het preventief ruimen van gezonde dieren. Vooral als er goede alternatieven beschikbaar zijn. Daarnaast stelt de Dierenbescherming het welzijn van dieren voorop. Dieren die beschikken over een vrije uitloop naar buiten hebben een beter welzijn. Maatregelen als het langdurig ophokken van pluimvee tasten dit welzijn aan. Er moeten maatregelen worden getroffen die symptoombestrijding als ophokken tegengaan, zoals preventieve vaccinatie en weren van pluimveebedrijven in risicogebieden. Ook bij vogelgriep geldt immers: voorkomen is beter dan genezen.

We blijven lobbyen voor een diervriendelijke en preventieve aanpak tegen vogelgriep. Al jaren draagt de Dierenbescherming oplossingen aan waarvan we willen dat het verder onderzocht en doorgevoerd wordt, zoals:

• het preventief vaccineren van pluimvee. Dit vraagt om goede vaccins en acceptatie hiervan in binnen- en buitenland;
• het weren van watervogels via een betere inrichting van uitlopen;
• goede menselijke hygiëne om insleep van het vogelgriepvirus door de mens te voorkomen;
• het verminderen van vogelgriepslachtoffers bij uitbraken door het verlagen van het aantal dieren per bedrijf;
• het weren van pluimveebedrijven uit waterrijke gebieden, waar veel wilde risicovogels voorkomen;
• het afbouwen van de concentratie pluimveebedrijven in gebieden waar deze bedrijfsdichtheid zeer hoog is, zodat het virus zich minder makkelijk tussen bedrijven kan verspreiden.

De dierenambulance is er om dieren die zorg nodig hebben (ziek/gewond) te vervoeren naar een dierenarts of opvang. Hier vallen ook dieren die mogelijk besmet zijn met vogelgriep onder. Als onze medewerkers bij zo'n situatie betrokken zijn, houden ze zich aan de protocollen van LNV. Zo dragen ze o.a. beschermende kleding bij meldingen van verdachte vogels.

De dierenambulance is er primair om dieren te vervoeren die hulp/zorg nodig hebben. Dode dieren vallen daar niet onder, tenzij er afspraken zijn gemaakt met instanties dat een dierenambulance het als dienstverlening uitvoert. De dierenambulances van de Dierenbescherming halen geen dode watervogels op.

Onze dierenambulances proberen voor iedere vogel de beste zorg en oplossing te vinden. Soms betekent dit dat we naar een dierenarts gaan en als het kan, brengen we de vogel naar een gespecialiseerde opvang.

Ja. Vogelgriepslachtoffers, maar ook de uitbreiding van vogelgriep onder andere dieren veroorzaakt intensievere zorg aan een dier. Daar komen ook maatregelen voor de bemanning bij, denk aan voortdurend ontsmetten van het voertuig, het dragen van beschermende kleding en rekening houden met speciaal vervoer.