Dieren vragen om meer antwoorden

Geen keuze voor dieren

In de eerste plaats voor de studenten zelf natuurlijk. Zij krijgen nu niet de kans zich te verdiepen in de vele fascinerende regels en praktijksituaties die op allerlei rechtsgebieden spelen rondom 'dieren en het recht'. Terwijl ik toch wel erg sterk de indruk heb dat daarin, onder jonge juristen nadrukkelijk, belangstelling bestaat.

Het is ook jammer voor allerlei professionals (dierenartsen, handhavers, ambtenaren etc.) die beroepsmatig weliswaar bezig zijn met dieren(welzijn), maar zonder zich gedegen bij te kunnen scholen in de achterliggende wet- en regelgeving. Ook daar vermoed ik belangstelling.

Sterker nog, ook binnen de universitaire wereld zelf proef ik best belangstelling voor het dierenrecht, als ik mijn oor daar eens te luisteren leg. Ik blijf wat dat betreft optimistisch dat de vlag er bij de start van het volgende academisch jaar anders bijhangt.

De boekenplank misslaan

Zolang dit niet zo is, zijn – vrees ik – uiteindelijk vooral de dieren de dupe. Zij moeten het immers doen met de regels die wij voor hen bedenken én met de uitleg die we daaraan geven – al dan niet in hun voordeel. Niet per se heel wetenschappelijk gefundeerd, maar ik moet onwillekeurig denken aan de beroemde quote van Johan Cruijff: "Je gaat het pas zien als je het doorhebt!"

We hebben allerlei regels die betrekking hebben tot onze omgang met dieren en in deze regels is (soms expliciet, soms meer subtiel) het meewegen van de belangen van de daarbij betrokken dieren ingebouwd. Denk aan de regels over dierenmishandeling en -verwaarlozing en de toepassing ervan, of aan regels in het privaatrecht die bepalen dat dieren geen gewone zaken ('voorwerpen') zijn. Maar wat zijn het dan wél voor de wet?

Het gebrek aan academische aandacht in het juridisch onderwijs gaat helaas hand in hand met een gebrek aan juridisch onderzoek naar de wettelijke positie van dieren. Nederlands onderzoek op dat terrein moet je echt met een vergrootglas zoeken.

Ik denk dat ik er een redelijk volledig beeld bij heb, en ik schat in (letterlijk even in mijn eigen boekenkast kijkend terwijl ik dit schrijf) dat we het hebben over één heel bescheiden boekenplank(-je) vol. En de meeste boeken daarvan zijn dan bovendien niet erg actueel.

Op zoek naar onderzoek

En daar wordt het ook lastig voor een heel andere groep professionals die ik nog niet genoemd had, namelijk de juridische professionals die bij uitstek uitleg moeten geven aan de regels die gaan over dieren. Denk aan rechters, advocaten en officieren van justitie. Zij hebben óók duiding nodig om te kunnen zien en doorkrijgen hoe zij de wetgeving rondom dieren consistent moeten uitleggen en toepassen. Maar als zij op zoek gaan naar houvast, dan is die er niet per se.

We vinden bijvoorbeeld het bestraffen van dierenmishandeling en -verwaarlozing als samenleving belangrijk, tenminste als ik afga op de aanvullende straffen en maatregelen die zijn ingevoerd bij de Wet aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing uit 2024. Maar hoe het vervolgingsbeleid en het strafklimaat uiteindelijk uitpakken, en hoe dit zich ontwikkelt? Geen hond die het weet. Inzicht en onderzoek ontbreken.**

Een welkom goed voorbeeld

Hoe het ook kan. Juriste Leonie Bach Kolling van de Radboud Universiteit in Nijmegen deed voor haar recent verschenen artikel ‘Toegang tot de burgerlijke rechter bij dierenwelzijn: een rechtspraakanalyse’ (in Milieu en Recht 2026/66) een gestructureerde rechtspraakanalyse over hoe de burgerlijke rechter omgaat met procedures ter bescherming van dierenwelzijn. Dit kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek laat duidelijke patronen zien in hoe rechters hier mee omgaan, maar laat ook zien dat er tegenstrijdigheden en onduidelijkheden zitten in de onderzochte uitspraken die ook op gespannen voet staan met de dogmatiek ('hoe het hoort te gaan binnen het recht').

Dit is een hele mond vol, en ik snap heel goed dat de gemiddelde lezer van deze blog niet direct het hele onderzoek gaat lezen en doorgronden (wel een poging waard overigens). Waar het op neer komt: er wordt over de jaren heen behoorlijk veel (het lijkt: steeds vaker) geprocedeerd over dierenwelzijnszaken, ook door dierenwelzijnsorganisaties als de Dierenbescherming. Maar de uitspraken die daaruit volgen laten volgens dit onderzoek zien, dat de rechter niet altijd eenduidig omgaat met – kort gezegd – de bevoegdheid om op die manier via een procedure op te komen voor de belangen van dieren. Dat is voor dieren en dierenwelzijnsorganisaties helaas geen goed nieuws.

Ik heb vanuit de Dierenbescherming wat medewerking mogen verlenen aan het onderzoek. Het eindresultaat zette mij dan ook opnieuw aan het denken over enkele procedures voor dieren waar ikzelf in het verleden bij betrokken was.

In ieder geval is het dus wél heel positief dat er een dergelijk onderzoek verschijnt, want dan kunnen we ook iets met de uitkomsten. En ik hoop dan ook van harte dat het reacties losmaakt bij juristen, de rechterlijke macht, de advocatuur, de rechtswetenschap etc. Ik weet uit onderling contact met Leonie ook, dat ze nadrukkelijk openstaat voor vragen, reacties of opmerkingen op haar onderzoek.***

Dierenrecht verdient meer aandacht

Dit doorwrochte en gedegen onderzoeksartikel onderstreept wat mij betreft dat het recht rondom dieren meer aandacht verdient binnen de juridisch-academische wereld. Meer onderzoek en ook meer onderwijs graag! En zolang dit nog niet in volle glorie is georganiseerd, moeten we het er toch vooral alvast met elkaar over hebben – zeg ik tegen mijn bestaande en aanstaande collega-juristen. Wetenschap begint immers bij kritische nieuwsgierigheid.

Ik roep dan ook alle Nederlandse rechtenstudenten met een hart voor dieren op om dit studiejaar vooral zoveel mogelijk juridische dierenkwesties (vragen die je hebt, voorbeelden, zaken uit de actualiteit) aan de orde te stellen in hun hoorcolleges, werkcolleges, practica, papers, onderzoeksgroepen en -projecten!

* Vorig jaar besteedde ik ook aandacht aan de start van het nieuwe academisch jaar, met oog op dierproeven: De proef op de som nemen
** Zie ook mijn blog: Dierenmishandeling: meten is weten
*** Leonie Bach Kolling is te benaderen via haar LinkedIn en ze is voor opmerkingen of voor vragen ook te bereiken via haar e-mailadres, gaf ze me desgevraagd aan: leonie.bachkolling@ru.nl