In de Nota Aanbevelingen Gemeentelijk Dierenwelzijnsbeleid staan aanbevelingen die gemeenten kunnen gebruiken op het gebied van dierenwelzijn. Het document bevat concrete adviezen die gemeenten over kunnen nemen voor het verbeteren van het welzijn van dieren uit de veehouderij, gezelschapsdieren en in het wild levende dieren.
Sinds de veranderingen in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in 2015, komt de sociale hulpverlener vaker ‘achter de voordeur’. Zo vindt in veel gemeenten het ‘keukentafelgesprek’ plaats, dat vaak is uitbesteed aan sociale wijk- of buurtteams. De Dierenbescherming ervaart dat sociale hulpverleners een belangrijke rol kunnen spelen bij het signaleren van dierenwelzijnsproblemen.
Dierenwelzijnsproblemen kunnen door veel verschillende oorzaken ontstaan. Denk hierbij aan het onthouden van medische zorg of voeding aan het huisdier door geldzorgen, of een gebrek aan aandacht en verzorging vanwege fysieke beperkingen of psychische aandoeningen van de eigenaar. De sociaal hulpverlener kan dit tijdig opmerken en actie ondernemen.
De gemeente kan een faciliterende rol spelen door informatie en trainingen aan te bieden aan hulpverleners. Hulpverleners kunnen ook bij de Helpdesk Hulpverleners van de Dierenbescherming terecht voor advies en overleg.
Voor huisdierbezitters met een laag inkomen kunnen problemen ontstaan door bijvoorbeeld een onverwacht hoge rekening van de dierenarts. Veel gemeenten hebben speciaal beleid voor mensen die niet genoeg inkomen hebben om in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Mensen met een laag inkomen kunnen dan bepaalde vergoedingen of kortingen krijgen.
Volgens de Dierenbescherming is medische zorg voor huisdieren een noodzaak binnen het minimabeleid en de Bijzondere bijstand, waarbij vergoedingen beschikbaar moeten zijn.
Ook kan de gemeente lokale initiatieven zoals een dierenvoedselbank ondersteunen of de humane voedselbank uitbreiden met het verstrekken van diervoeding.
De gemeente Amsterdam heeft bijvoorbeeld de ADAM-regeling (‘Amsterdamse Dierenhulp aan Minima’- regeling). Deze zorgt ervoor dat minima één keer per jaar gratis een dierenarts kunnen bezoeken. Als een medische behandeling noodzakelijk is, vergoedt de gemeente de helft van de kosten tot een maximum van € 300,- per stadspasjaar (van 1 augustus tot en met 31 juli), op voorwaarde dat het dier gechipt is. Mocht dit niet het geval zijn, dan betaalt de gemeente dit ook. Ook voor de castratie van katten heeft de gemeente een vergoeding beschikbaar gesteld. De vergoeding is 50 procent, zolang het binnen het maximumbedrag van € 300,- valt. Blijvend onvruchtbaar maken van andere huisdieren wordt niet vergoed. In Rotterdam (en een deel van de omliggende gemeenten) kunnen minima en AOW-gerechtigden onder bepaalde voorwaarden gebruikmaken van een regeling waarmee zijvia de de Rotterdampas € 450,- per jaar (2025) kunnen besteden aan onder meer dierbenodigdheden en dierenartskosten.
Voor veel ouderen, chronisch zieken of mensen met een anderszins lichamelijke beperking, zijn huisdieren van groot belang voor hun kwaliteit van leven. Echter kunnen eigenaren soms niet meer goed voor hun huisdier zorgen. De vrijwilligers van Dierenbuddy ondersteunen deze mensen op het thuisadres bij de verzorging van hun huisdier. Dit kan ook in een zorginstelling zijn, als die huisdierbezit toestaat. Zo helpen de vrijwilligers om eenzaamheid te bestrijden én onbedoeld dierenleed te voorkomen.
Het project Dierenbuddy van de Dierenbescherming is nu in meer dan veertig gemeenten actief. Ook andere gemeenten kunnen dit initiatief als pilotproject of structureel ondersteunen met een subsidie en het onder de aandacht te brengen in de wijknetwerken en binnen het sociale domein.
Veel huisdieren hebben een goed thuis, waar zij de verzorging en aandacht krijgen die zij nodig hebben. Toch komt het regelmatig voor dat dieren ontsnappen of gedumpt worden. Deze dieren – voornamelijk honden en katten, maar ook konijnen, knaagdieren, (mini)varkens, vogels en reptielen – komen dan bij een dierenasiel of -opvangcentrum terecht. De dierenopvang gaat in eerste instantie op zoek naar de eigenaar van deze dieren. Wanneer de eigenaar niet wordt gevonden of het dier niet meer wil verzorgen, wordt er een nieuwe eigenaar gezocht.
Om eigenaren op te sporen, meer honden te herenigen met hun eigenaar en malafide hondenhandel te ontmoedigen, is het chippen van honden sinds 2013 verplicht. Daarnaast moeten hondenbezitters vanaf 2021 ook een hondenpaspoort hebben. Voorheen was dit alleen nodig bij reizen naar het buitenland.
Van alle gevonden honden gaat uiteindelijk 72 procent terug naar de eigenaar. Bij katten is dat slechts 13 procent. Dit komt onder andere omdat het registreren en chippen van katten nog niet verplicht is. De Dierenbescherming bepleit een nationale chipplicht voor katten om de problemen met zwerfkatten en verwilderde katten (zie paragraaf 7.2) aan te pakken en overvolle dierenopvangcentra te voorkomen.
Momenteel wordt zowel op nationaal als Europees niveau (eindelijk) uitwerking gegeven aan de door de Dierenbescherming bepleite chipplicht voor katten. Naar verwachting zal de plicht in 2026 in Nederland in werking treden.
In afwachting van een chipplicht voor katten kunnen gemeenten nu al een belangrijke rol vervullen door inwoners voor te lichten over het belang van identificatie en registratie en hen aan te moedigen hun kat te laten chippen. Elk jaar organiseren verschillende dierenorganisaties, dierenartsen en dierenspeciaalzaken chipacties. Ook de Dierenbescherming zet hier proactief op in met ‘Chip je kat’-acties. Dit gebeurt in nauwe samenwerking en afstemming met de gemeente en betrokken dierenartsen. De Dierenbescherming faciliteert, de gemeente financiert en dierenartsen voeren het chippen uit.
Het structureel verzamelen van gegevens over het aantal dieren en meldingen over overlast, verwaarlozing, mishandeling en dergelijke, kan dierenleed in de toekomst helpen voorkomen. Daarmee is het mogelijk patronen en verbanden in aard en herkomst van bepaalde problemen te identificeren en vervolgens tot een gerichte aanpak te komen. Daarbij is het van belang dat er verbinding wordt gelegd met andere domeinen en instanties die relevante informatie registreren over dierenwelzijn, zoals zorginstellingen, woningcorporaties, politie en maatschappelijke organisaties. De gemeente kan hierin een actieve en verbindende rol vervullen om bestaande informatie beter met elkaar te delen. Dit zorgt voor een vollediger en accurater inzicht in situaties van mogelijke overlast, verwaarlozing of mishandeling van dieren.
Honden in de wijk zorgen voor sociale cohesie tussen bewoners en dieren en dragen bij aan het welzijn van mens en dier. Soms leidt de aanwezigheid van huisdieren echter ook tot onenigheid of irritaties. Eigenaren zijn altijd eindverantwoordelijk voor hun hond en het voorkomen van ongewenste situaties, maar een duidelijk lokaal hondenbeleid is belangrijk om het welzijn van honden, eigenaren en andere buurtbewoners te borgen. In veel gemeenten geldt bijvoorbeeld al een algehele opruimplicht voor hondenpoep. Daarbij is het wel van belang dat er voldoende plekken zijn waar honden hun behoeften kunnen doen en hun energie kwijt kunnen.
De aanlijnplicht voor honden begon als een begrijpelijke maatregel, maar tegenwoordig zijn losloopgebieden voor honden nauwelijks nog te vinden. Het landschap voor onze viervoeters en hun eigenaren is ingrijpend veranderd. Waar honden ooit konden rennen en spelen, zien we nu dat deze vrijheden steeds meer worden ingeperkt.
Voor het welzijn van zowel hond als huisdiereigenaar is het van belang dat honden voldoende in staat zijn om hun energie kwijt te raken en hun behoefte te kunnen doen. Dit kan in veel gemeenten in speciale losloopgebieden. Daarbij zal aanwezigheid van adequate losloopvoorzieningen mogelijk leiden tot een afname van ongewenste aanwezigheid van honden in andere gebieden, bijvoorbeeld kwetsbare natuurgebieden. Bij het bestemmen van een losloopgebied, dient rekening gehouden te worden met veiligheidsaspecten, zoals de aanwezigheid van drukke wegen.
Het is van belang dat een gemeente begint met het formuleren van heldere beleidsdoelen met betrekking tot aanwezigheid, bereikbaarheid en omvang van losloopgebieden, bijvoorbeeld door te kijken naar maximale (loop)afstand vanuit woonwijken. Reageer daarnaast proactief op signalen uit de praktijk over het gebrek aan voldoende, veilige losloopgebieden. Werk daarbij actief samen met bewoners, hondenverenigingen en andere relevante partijen om breed gedragen oplossingen te realiseren. Door dialoog te stimuleren, worden gezamenlijke belangen behartigd en evenwichtige maatregelen genomen.
Het is naast het signaleren van behoeften en de realisatie/uitbreiding van hondenlosloopgebieden van belang dat deze goed onderhouden worden.
Daarnaast helpt het regelmatig monitoren en evalueren van nieuwe of aangepaste losloopgebieden – op zowel sociale interacties als ervaren van overlast – bij het tijdig kunnen bijsturen van de effecten en het treffen van aanvullende maatregelen waar nodig. Op https://www.doggydating.com/losloopgebieden is een overzicht te vinden van losloopgebieden.
Naast een adequaat aanbod in hondenlosloopvoorzieningen binnen gemeentegrenzen, kan voorlichting bijdragen aan een goede co-existentie van inwoners en huisdieren.
Investeer daarom actief als gemeente in educatie en voorlichting voor zowel hondenbezitters als buurtbewoners over de omgang met honden en het belang van goede socialisatie. Door begrip en verdraagzaamheid aan beide kanten te bevorderen, vermindert de kans op conflicten en overlast.
Bij voorkeur plaatst de gemeente informatie over het hondenbeleid goed zichtbaar op haar website. Van belang is ook dat de gemeente duidelijk aangeeft waar uitlaatstroken, losloopgebieden en speelweides zijn. Ook via hondenscholen leren eigenaren om vertrouwd te raken en verantwoord om te gaan met hun hond. De gemeente kan welzijnsgerichte hondenscholen actief onder de aandacht brengen, bijvoorbeeld als mensen hun hond aanmelden voor belasting.
Gemeenten mogen hondenbelasting heffen op basis van de Gemeentewet, artikel 226. Hier is al jaren weerstand tegen, omdat velen dit discriminatie van hondenbezitters vinden. Het aantal gemeenten dat hondenbelasting heft neemt dan ook steeds verder af.
Hoewel hondenbelasting geen doelbelasting is, kan de gemeente ervoor kiezen de inkomsten uit hondenbelasting (deels) te besteden aan voorzieningen voor honden of de praktische uitwerking van hondenbeleid. Dit is ook wat de Dierenbescherming bepleit. De gemeente kan bijvoorbeeld uitlaatplaatsen, losloopgebieden en speelweides creëren en afvalbakken plaatsen. Een alternatief is dat de gemeente geen hondenbelasting heft, maar iets terugvraagt van hondeneigenaren. Bijvoorbeeld dat zij altijd hondenpoep opruimen en zo zelf de verantwoordelijkheid nemen en bijdragen aan het schoonhouden van de openbare ruimte. De gemeente Ridderkerk heeft al sinds lange tijd een dergelijk beleid.
Vanuit een integrale benadering van dierenwelzijn en veiligheid is het belangrijk om bijtincidenten met honden zowel preventief als reactief aan te pakken. Een goed beleid op dit gebied richt zich op het vroegtijdig herkennen van risicosituaties en het organiseren van duidelijke protocollen voor de afhandeling van incidenten.
Voor de inzet op het voorkomen van bijtincidenten dient de gemeente zich te richten op preventiebeleid. Zij kan hierbij een faciliterende rol spelen door onder meer aandacht te besteden aan goede voorlichting en educatie. Denk hierbij aan het voorlichten van inwoners vanaf jonge leeftijd. Bijvoorbeeld door het verzorgen van voorlichtingslessen op basisscholen. Leer kinderen veilig omgaan met honden en informeer daarnaast inwoners via lokale campagnes, informatiemateriaal en bijeenkomsten. Dit vergroot de algemene kennis over omgang met honden en vermindert het risico op bijtincidenten.
Ook het opleiden en informeren van hondeneigenaren helpt om kennis over omgang met honden te vergroten door bijvoorbeeld het aanbieden of promoten van welzijnsgerichte hondencursussen.
Het vroegtijdig signaleren van risicosituaties is cruciaal in het voorkomen van bijtincidenten. Een goede samenwerking met het sociaal domein kan hierin een belangrijke rol spelen. Stimuleer en faciliteer samenwerking en informatie-uitwisseling met en tussen instanties binnen het sociaal domein om snel te kunnen reageren op signalen van potentieel gevaarlijke situaties.
Mocht er sprake zijn van risicovolle situaties, dan is het van belang dat men zich kan wenden tot een laagdrempelig meldpunt of digitaal platform waar eenvoudig overlastsituaties of knelpunten gemeld kunnen worden. Het is belangrijk dat de gemeente hierin voorziet en het bestaan ervan helder communiceert aan haar inwoners. Dit kan de gemeente helpen bij het tijdig ingrijpen en bieden van passende oplossingen.
Net als in veel gevallen is het voorkomen van bijtincidenten beter dan genezen. Toch is het van belang om goed na te denken over hoe om te gaan met een incident of de dreiging ervan. Hierbij horen duidelijke protocollen voor registratie, beoordeling en opvolging van incidenten, zodat niet alleen de veiligheid van inwoners gewaarborgd wordt, maar ook het welzijn van de betrokken honden verbetert en herhaling kan worden voorkomen. Betrek hierbij deskundigen, zoals dierenartsen en gedragsspecialisten. Dit start met een gedegen registratie en het opstellen van een protocol.
Zowel het slachtoffer als de hond en zijn eigenaar zijn gebaat bij een zorgvuldige omgang met incidenten. De basis van een protocol omvat dan ook wat hondeneigenaren en slachtoffers kunnen doen na een bijtincident. Zo kan een slachtoffer bijvoorbeeld aangifte doen. De gemeente kan vervolgens bepalen wat er met de hond gebeurt. De Dierenbescherming pleit ervoor dat na een aangifte de hond pas in het uiterste geval in beslag wordt genomen. Mogelijk kan een aanlijn- en muilkorfgebod, eventueel gecombineerd met een cursus, al een oplossing bieden. Een onafhankelijke gedragstest kan uitsluitsel geven over de vraag of een dier een risico vormt voor de omgeving.
Naast dat het protocol zich richt op de directe betrokkenen van een (dreigend) bijtincident, is het van belang dat er voor de gemeente zelf heldere stappen doorlopen worden voor goede registratie van incidenten en daaraan gerelateerde informatie over het voorval, de omstandigheden, de betrokkenen, de ernst van het letsel etc. Deze gegevens zijn essentieel voor analyse en het treffen van preventieve maatregelen. Mocht er in de toekomst sprake zijn van een landelijk meldpunt, zorg dan dat de lokale registratie hierop aansluit. Dit ondersteunt een uniforme aanpak en verbetert inzicht in de omvang en aard van bijtincidenten.
Handhaving van dierenwelzijn is in principe geen verantwoordelijkheid van de gemeente. De gemeente kan wel eisen stellen op het gebied van openbare orde en veiligheid die indirect hun weerslag hebben op het dierenwelzijn via de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Deze eisen kunnen worden vastgelegd in de vergunningverlening voor bijvoorbeeld een evenement waarbij dieren worden gebruikt (zie paragraaf 5.1). Bij overtreding van deze eisen kan een volgende keer de vergunning niet verstrekt worden. Het is daarnaast gebruikelijk om in de APV een verbod op overlast door dieren op te nemen, zoals kraaiende hanen of blaffende honden. Hierop kan zo nodig rechtstreeks worden gehandhaafd, zonder tussenkomst van vergunningen. Om de openbare orde te handhaven, kan de gemeente een gevaarlijk dier in beslag nemen, in samenspraak tussen burgemeester en politie. Dit kan opgenomen zijn in de APV, maar ook rechtstreeks op last van de burgemeester gebeuren (artikel 172 lid 3 Algemene wet bestuursrecht).
De Wet aanpak woonoverlast, in de volksmond ook wel de ‘Aso-wet’ genoemd, biedt ook een mogelijkheid om op te treden. In het geval van langdurige overlast kan de burgemeester officiële waarschuwingen en gedragsaanwijzingen geven, als bemiddeling met de buren niets heeft opgeleverd. Stank- en geluidsoverlast kan dan de aanleiding zijn voor de gemeente om effectief in te grijpen in situaties waarbij het welzijn van huisdieren in het geding is.
Op gemeentelijk niveau is het dier onderdeel van de dagelijkse gang van zaken van vrijwel elke burger. Of het nou een hond in het park is, een kat op een motorkap, een eend in het water, een rat bij het afval of een vlinder in de tuin: er zijn veel dieren die het leven in de gemeente geur en kleur geven.
